زمان ارسال : پنج شنبه, 17 ارديبهشت 1394 12:35
پرینت

www.organiccenter.ir. bazr


تولید یک محصول خوب با کاشت یک بذر خوب و با کیفیت آغاز می‌شود. بسیاری از مشکلات تولید را می‌توان ناشی از بذر نامناسب و بی‌کیفیت دانست و بنابراین باید از بهترین بذر موجود استفاده و برای سال‌های بعد نیز آن را تولید کرد.

دلایل متعددی در مورد اهمیت حفظ و نگهداری بذر یک مزرعه برای استفاده در سال‌های بعد در همان مزرعه وجود دارد که شامل موارد زیر است:
• ذخیره و نگهداری بذر به کشاورز در مورد منبع بذر (که مزرعه خودش است) اطمینان خاطر می‌دهد.
• ذخیره و نگهداری بذر بهترین گیاهان مزرعه باعث گزینش صفاتی می‌شود که به شرایط مزرعه کشاورز سازگار شده‌اند.
• کشاورزان زیستی می‌توانند بذر زیستی ذخیره و نگهداری کنند. اهمیت استفاده از بذر زیستی هنگام صادرات محصولات زیستی بیش از پیش آشکار می‌شود.
• ذخیره بذر به معنای ذخیره پول کشاورز است.

دستیابی به بذر با کیفیت از یک واریته شناخته شده، نخستین گام در راه تولید یک محصول خوب است. بهترین راه برای اطمینان از کیفیت مطلوب بذر و شجره آن، خرید بذر گواهی شده با برچسب‌های آبی‌رنگ است. CSGA) Canadian Seed Growers Association) بر روی بسته‌های بذور گواهی شده خود نشان انجمن تولیدکنندگان بذر کانادا را حک می‌کند که این انجمن، سازمان رسمی تولید بذر کلیه محصولات کشاورزی به استثنای سیب‌زمینی در کاناداست. نظام تولید بذرهای شناخته شده و رسمی در کانادا به گونه‌ای طراحی شده است که باعث حفظ هدایت واریته‌ها، خلوص ژنتیکی، جوانه‌زنی مناسب آن‌ها، کمترین آسیب مکانیکی به بذر، عاری بودن از بیماری‌های بذرزاد و کمترین آلودگی به بقایای گیاهی، علف‌های هرز و مواد خارجی می‌شود.
کیفیت بذر تحت تأثیر پاک بودن مزارع تولید بذر (عاری بودن از علف‌های هرز و گیاهان بیگانه)، سلامت گیاه مادری، مراقبت‌های مرحله داشت، برداشت، فرآوری و انبارداری بذر قرار می‌گیرد. مشکلاتی جدی در راه نگهداری بذر هر مزرعه توسط خود کشاورز وجود دارد. آلودگی به بذر دیگر واریته‌ها و گیاهان باعث کاهش کیفیت و تولید می‌شود. بیماری‌های بذرزاد در بذوری که چندین سال بدون هیچ تیماری تکثیر می‌شوند، افزایش می‌یابد. بیماری‌ها ویروسی و سیاهک‌ها در بعضی محصولات جزو جدی‌ترین مشکلات به شمار می‌روند. از سوی دیگر، کشاورزان می‌توانند خود نسبت به اصلاح ارقام زراعی و گیاهان مقاوم اقدام کنند.

تولید بذر
در تولید یک بذر خوب، پاک و قوی باید عوامل متعددی را در نظر داشت. تاریخچه مزرعه، موقعیت مکانی آن نسبت به محصولات دیگر، وجود علف‌های هرز، گیاهان بیگانه یا خویشاوندان همان گیاه زراعی، همگی بر کیفیت بذر تولیدی تأثیر می‌گذارند.

تاریخچه مزرعه
کاشت بذر خوب در یک مزرعه حاصلخیز و عاری از هرگونه آلودگی به علف‌های هرز، نخستین گام در راه تولید بذر مطلوب است. تناوب زراعی همان‌طور که در حاصلخیزی خاک نقشی اساسی دارد، در تولید بذر خوب و حفظ خلوط محصول نیز اهمیتی ویژه دارد. بین کاشت یک محصول در یک مزرعه باید حداقل سه سال فاصله باشد. این زمان برای حذف گیاهان ناخواسته که بذرشان به صورت خواب در بانک بذر خاک وجود دارد و یا از محصول سال قبل ریزش کرده است، کفایت می‌کند. این گیاهان ناخواسته ممکن است بذوری تولید کنند که باعث ناخالصی بذر تولیدی سال بعد شود. همچنین برای تولید بذر نباید در مزرعه‌ای اقدام کرد که سال قبل در آن، گیاه ناخواسته‌ای کشت شده است که مقدار زیادی بذر تولید کرده است (مانند جو بهاره، گندم زمستانه یا کلزا).
پیشگیری از مشکلاتی که بر کیفیت بذر تولیدی تأثیر می‌گذارند، نظیر بیماری‌ها، اختلاط ارقام مختلف زراعی یا آلودگی به بذر علف‌های هرز بسیار کارآمدتر از اصلاح یا مدیریت چنین مشکلاتی پس از ظهور آن‌هاست.
برای تولید یک بذر عاری از علف هرز و بیماری‌ها، نباید از کاشت گیاه مادری در کاه و کلش یا بقایای گیاهی که ممکن است ناقل بیماری‌ها باشند پرهیز کرد. بذر را نباید در مزارعی تولید کرد که کمبودهای غذایی شناخته شده‌ای دارند، چرا که این امر بر بذر، قدرت آن و سلامت گیاهچه‌های حاصل از آن تأثیر می‌گذارد.

جداسازی مزرعه
مزرعه‌ی تولید بذر باید به حد کافی از مزارع واریته‌های دیگر همان گونه زراعی فاصله داشته و جدا باشد تا از آلودگی حاصل از گرده‌افشانی این واریته‌ها با همدیگر جلوگیری شود. این جداسازی را می‌توان به این شکل نیز انجام داد که یک قسمت از مزرعه را که برای تولید بذر در نظر گرفته‌ایم زودتر از دیگر بخش‌های آن برداشت کنیم و بنابراین دیگر نیازی به تخصیص تمام مزرعه برای تولید بذر نیست. (CSGA) توصیه کرده است که غلات و دیگر محصولات خودگرده‌‌افشان را باید حداقل با فاصله سه متر از واریته‌های همان گونه زراعی کشت کرد. این امر نه تنها احتمال اختلاط ژنتیکی از طریق دگرگرده‌افشانی را کاهش می‌دهد، بلکه احتمال آلودگی و اختلاط فیزیکی طی کاشت، داشت و برداشت را نیز به حداقل می‌رساند.
گیاهان دگرگرده‌افشان که ممکن است توسط باد یا حشرات گرده‌افشانی شوند، باید با افاصله بسیار بیشتری از مزارع دیگر قرار بگیرند و جداسازی شوند که این فاصله برای چاودار پاییزه، علف‌های چمنی دگرگرده‌افشان و خردل 300 متر و برای آفتابگردان 800 متر است. این فاصله، حداقل فاصله توصیه شده است و در صورت امکان باید فاصله بیشتری لحاظ شود. جهت باد و مجاورت با زنربورها نیز عوامل دیگری است که بر فاصله مزارع هنگام تولید بذر تأثیر می‌گذارد. زنبورها می‌توانند تا فاصله پنج کیلومتر گیاهان را گرده‌افشانی کنند. گیاهان دگرگرده‌افشانی ک در مناطقی کشت می‌شوند که ممکن است مزارع گیاهان تغییر یافته ژنتیکی وجودداشته باشد (از همان گونه زراعی)، باید با فاصله بیشتری جداسازی شوند و پیرامون مزرعه را یک منطقه بافری از همان گونه بپوشاند که برای تولید بذر هم کشت نشده باشد تا احتمال آلودگی با کرده‌های موجود در هوا یا حشرات گرده‌افشان به حداقل برسد. هنگامی که یک گیاه با گرده گیاه دیگر آلوده شد، حذف ژن‌های بیگانه بسیار دشوار است. حذف گیاهان بیگانه و ناخواسته در نسل‌های بعدی معمولاً به طور صد در صد امکان‌پذیر نیست و دیگر نمی‌توان از بذر این گیاهان مادری در نظام‌های زیستی استفاده کرد.
کاشت
هرچه میزان مصرف بذر اولیه برای گیاه مادری کمتر باشد، تعداد بذر بیشتری در انتها تولید می‌شود، هرچند معمولاً این امر همراه با کاهش عملکرد است. همچنین هرچه میزان مصرف بذر اولیه کمتر باشد، کیفیت بذر تولیدی بهتر خواهد بود، زیرا گیاه تنش رقابتی کمتری را تحمل خواهد کرد. بااین حال در چنین شرایطی مشکل علف‌های هرز تشدید می‌شود. کاشت زودهنگام بسیاری از محصولات برای تولید بذر، نتایج مطلوبی به دنبال خواهدداشت.

علف‌های هرز
یکی ازمسایل مهم در تولید بذر، کنترل علف‌های هرز است. نباید بذری تولید کرد که به علف‌های هرز آلوده باشد، چرا که با این عمل علف‌های هرز به تمامی مزارعی که بذر در آن‌ها کاشته می‌شود وارد خواهد شد. مزرعه تولید بذر باید تا آن‌جا که امکان دارد عاری از علف هرز نگاه داشته شود. عاری نگه داشتن مزرعه از علف هرز، بهترین راه برای کاهش مشکل علف‌های هرز در مزارعی است که قرار است در آینده از این بذرها در آن‌ها استفاده شود. تجزیه و تحلیل خلوص بذر توسط یک آزمایشگاه مجرب بذر مشخص خواهد کرد که توده بذر تا چه حد عاری از علف‌های هرز سمج و دیگر گیاهان ناخواسته است. قبل از فروش بذر به چنین تجزیه و تحلیل‌های کیفی (و نیز آزمایش‌های جوانه‌زنی) نیاز است تا از وجود استانداردهای لازم در بذر تولیدی اطمینان حاصل شود.

خلوص
حذف گیاهان ناخواسته یکی از مراحل مهم تولید بذر است. اغلب مقدار کمی از بذر گیاهان ناخواسته در توده نهایی بذر وجود دارد که دلیل آن باقی ماندن بذر واریته‌ها یا گونه‌های زراعی دیگر در ابزارهای ماشینی برداشت، تمیزنکردن کامل تجهیزات قبل از برداشت بذر و عواملی از این قبیل می‌باشد.
گیاهان ناخواسته‌ای که داخل توده بذر وجود دارند را باید به طور کامل قبل از برداشت از مزرعه حذف کرد و این عمل ترجیحاً باید قبل از گرده‌افشانی صورت بگیرد. بدون انجام حذف علف‌های هرز، این گیاهان ناخواسته عموماً با گذشت زمان افزایش می‌یابند، زیرا مقداری در توده قبلی وجود داشته‌اند و مقداری هم در توده‌های جدید حضور خواهند داشت. در هر نسل مقداری جهش طبیعی در هر واریته رخ می‌دهد. این فرآیند منبع بسیاری از تغییراتی است که اجداد ما از آن در اصلاح واریته‌های کنونی سود جسته‌اند. گیاهانی که چنین جهش‌ها و تغییراتی در آن‌ها رخ داده است مطلوب نظر برنامه‌های نوین تولید بذر نیستند، مگر اینکه جذابیت ویژه‌ای داشته باشند. از آن‌جا که اکثر جهش‌ها باعث از دست رفتن وظایف یک ژن می‌شوند، در اکثر قریب به اتفاق موارد باعث کاهش عملکرد و کیفیت می‌شوند.
تمام گیاهان ناخواسته را در یک محصول بذری باید حذف کرد. بدین منظور کشاورز باید در مزرعه حرکت کند و گیاه ناخواسته را به طور کامل ریشه‌کن کرده و هرگیاهی را که کوچک‌ترین تفاوت آشکاری با واریته اصلی دارد از مزرعه خارج کند. گیاهان ناخواسته باید کاملاً ریشه‌کن شده دریک کیسه قرار داده شوند و سوزانده یا کمپوست شوند و هرگز پس از ریشه کنی در مزرعه رها نشوند، چرا که ممکن است بذر آن‌ها در مزرعه رشد کند و یا تا سال بعد در مزرعه باقی بماند. اگر خوشه یا ساقه یک گیاه ناخواسته قطع شود و ریشه‌هایش در مزرعه باقی بماند، ممکن است ریشه‌ها ساقه‌هایی تولید کنند و قبل از برداشت محصول ما، گیاه ناخواسته بذر تولید نماید. همچنین بهتر است گیاهان اطراف گیاه ناخواسته نیز همراه آن ریشه‌کن و از مزرعه خارج شوند، زیرا ممکن است گیاه ناخواسته با نزدیک‌ترین گیاهان مجاور گرده‌افشانی کرده باشد.

پدیده تحلیل رفتن تدریجی واریته‌ها در طول زمان به طور معمول پیامد یکی از عوامل زیر است:
• تجمع آلودگی به دیگر واریته‌ها و گونه‌ها از طریق مکانیکی
• تجمع جهش‌های ناخواسته و نامطلوب
• افزایش بیماری‌های بذرزاد
تمام این عوامل باعث کاهش کیفیت بذر و عملکرد می‌شوند. اگر یک محصول به دشت به یک بیماری بذرزاد آلوده باشد، اغلب توصیه می‌شود که استفاده از آن متوقف و توده بذر جدیدی که عاری از بیماری است جایگزین شود.
برداشت
برداشت و فرآوری مناسب بذر تأثیر بسزایی بر کیفیت بذر دارد. بسیاری از این عوامل را می‌توان با استفاده از ابزارهای ماشینی مناسب و رعایت اصول بهداشتی مدیریت کرد. تجهیزات برداشت و کلیه قطعات آن‌ها شامل تیغه‌ها، صفحه‌ها، نقاله‌ها، مخزن‌ها و اهرم‌ها را باید قبل از آغاز برداشت بذر به طور کامل تمیز کرد. بهتراست از ابزارهای ماشینی که در برداشت محصولات خارج از مزرعه تولید بذر شرکت داشته‌اند استفاده نکرد، زیرا مناطق خارجی مزرعه بیشترین آلودگی را به علف‌های هرز دارند و خلوص بذر را کاهش میدهند. حرکت گیاه در طول ماشین برداشت نیز باعث تخلیه بذرهای قدیمی که در ماشین باقی مانده است می‌شود که این امر نیز کیفیت توده نهایی بذر را کاهش می‌دهد. بذرها را باید در مخازن و بسته بندیهای کاملاٌ تمیز نگهداری و منتقل کرد. طبعاٌ لازم به ذکر نیبست که هرگز بذر تازه را در بسته بندی‌های قدیمی و آلوده قرار ندهید.

 

www.organiccenter.ir. bazr 2

 

فرآوری پس از برداشت
بوجاری و فرآوری پس از برداشت، درجه بندی و آزمایش آن را از نظر آلودگی به بیماری‌ها و علف‌های هرز و انجام آزمایش جوانه زنی برای تعیین مناسب بودن بذر جهت استفاده در سال‌های آتی توصیه می‌شود.

بوجاری
حذف مواد ناخواسته و خارجی از توده بذر برداشت شده باعث بهبود کیفیت آن می‌شود. بذر را باید در یک دستگاه بوجاری که دارای صفحه‌های غربالپ‌دار است قرار داد تا بذرهای شکسته، بقایای گیاهی و بذرهای علف هرز و گیاهان دیگر از آن خارج شود. استفاده از فشار هوا به همراه صفحه‌های غربال‌دار نیز باعث زدودن گرد و غبار، کاه و کلش و بسیاری از بذور علف هرز می‌شود. ابزارهای ماشینی بوجاری بسیار متنوعی در اندازه‌های مختلف و قیمت‌های متفاوت در بازار موجود است.

انبارداری
شرایط نگهداری و انبارداری بر کیفیت بذر تأثیر می‌گذارد. بذر باید قبل از انبارداری عاری از حشرات و رطوبت آن کم باشد. کیسه‌ها و بسته‌ها را باید از قبل به طور کامل پاکیزه کرد تا آلودگی به بیماری‌ها، حشرات و علف‌های هرز کاهش یابد. ایجاد شرایط خلأ کامل در کیسه‌های نگهداری بذر نیز راه بیسار مطمئنی برای خروج بقایایی است که از قبل در این کیسه‌ها وجود داشته‌اند. پس از ایجاد شرایط خلأ در کیسه‌ها، شستن آن‌ها با پراکسید هیدروژن یا آهک نیز به حذف حشرات و قارچ‌ها کمک می‌کند و پس از آن می‌توان بذرها را برای انبارداری در این کیسه‌ها قرار داد (لازم به ذکر است که از کیسه‌هایی که با این مواد تیمار شده‌اند نباید برای نگهداری مواد غذایی یا علوفه دام استفاده کرد). فرآوری پس از برداشت باعث افزایش طول مدت انبارداری بذر از طریق حذف آلاینده‌ها، بذور علف هرز و دیگر مواد ناخواسته می‌شود.
بهتراست بذهایی کشت شوند که کمتر از یک سال عمر دارند. کیفیت مطلوب بذر غلات به طور معمول پس از یک‌سال کاهش می‌یابد، اما قدت و کیفیت جوانه‌زنی دانه‌ای روغنی و بقولات دانه درشت (به ویژ] سویا) به سرعت کاهش می‌یابد و پس از یکسال نباید از آن‌ها به عنوان بذر استفاده کرد. تمام کیسه‌ها و بسته‌ها باید برچسبی داشته باشند که ویژگی محتویات آن‌ها روی آن ذکر شده باشد.

آزمایش جوانه‌زنی
آزمایش جوانه‌زنی در حقیقت شاخصی از توان بالقوه کیفی بذر برای کاستفاده آتی در مزعه است. آزمایش جوانه‌زنی بذر بسیار ساده است که می‌توان آن را تنها با یک برگ روزنامه و یک کیسه پلاستیکی انجام داد.
یکصد عدد بذر سالم انتخاب شده در یک ردیف به شکل افقی در قسمت مرکزی یک برگ روزنامه دولا شه قرار داده می‌شود سپس کاغذ را از لبه‌های عمودی‌اش تازده و بنابراین بذرها در یک مرکز کاغذ لوله شده قرار می‌گیرند. پس از آن برگ روزنامه را خیس کرده و در یک شیشه یا کیسه پلاستیکی داخل محفظه‌ای با 2 تا 3 سانتی‌متر آب قرار می‌دهیم و بعد محفظه را با یک سرپوش یا کیسه پلاستیکی می‌پوشانیم تا خشک نشود و به مدت پنج تا هفت روز در یک محل گرم قرارمی‌دهیم. سپس لوله‌های روزنامه را از شیشه یا کیسه پلاستیکی در آورده و پهن می‌کنیم و پس از آن تعداد گیاهچه‌های سالم جوانه زده، تعداد بذرهای بیمار و تعداد بذرهای غیر عادی و مرده شمارش می‌شود. بدین ترتیب برآوردی تقریبی از قدرت جوانه‌زنی توده بذر به دست می‌آید.
توصیه می‌شود آزمایش‌های جوانه‌زنی عمدتاً برای بذرهایی انجام شود که مشکل جوانه‌زنی یا بیماری دارند. برای تأیید کیفیت قابل قبول توده بذر، آزمایش بذر باید توسط یک آزمایشگاه بذر معتبر انجام شود. بعضی گیاهان زراعی دارای خواب بذر پس از برداشت یا بذورسختی هستند که ممکن است تفسیر نتایج آزمایش بذر را با اشتباه همراه سازند.
ممکن است بعضی بذور توانایی جوانه‌زنی داشته باشند ولی از بنیه اندکی برخوردار باشند و تحت شرایط تنش محیطی محصول مناسبی تولید نکنند. می‌توان برای آگاهی از کیفیت استقرار گیاهچه‌ها در شرایط نامطلوب محیطی، آزمایش بنیه بذر را توسط آزمایشگاه‌های معتبر انجام داد که این آزمایش‌ها به ویژه برای سویا توصیه می‌شود.

ویژگی‌های زیست شناختی محصول
ماهیت تولید مثلی محصول یکی از عوامل مهمی است که باید در تولید و نگهداری بذر به آن توجه داشت. گیاهان خودگرده‌افشان معمولاً دارای هر دو اندام نر و ماده در یک گل هستند و گرده به شکل مستقیم از پرچم یک گل به کلاله همان گل جهت تولید بذر منتقل می‌شود. در چنین گکیاهانی، احتمال دگرگرده‌افشانی بین واریته‌ها حتی اگر بسیار نزدیک به همدیگر باشند بسیار اندک است. در اکثر محصولات خودگرده‌افشان، هر واریته شامل گیاهانی است که از نظر ژنتیکی شباهت‌های بسیاری دارند و ظاهرشان نیز در مزرعه بسیار یکنواخت و مشابه است. گیاهان دگرگرده‌افشان، اغلب دارای مکانیسم خودناسازگاری هستند و یا فاقد پرچم (که گرده تولید می‌کند) یا کلاله (که دارای تخمدان و سلول تخم است) در یک گل هستند، در این گیاهان گرده معمولاً از پرچم گیاه دیگری تأمین می‌شود. احتال آلودگی با گرده واریته‌های دیگر در گونه‌های دگرگرده‌افشان بسیار زیاد است.

گیاهان خودگرده‌افشان
حفظ و نگهداری بذر گیاهان خودگرده‌افشان از این نظر به نسبت ساده است که می‌توان آن‌ها را به صورت توده‌ای برداشت کرد، مگر این‌که مشکلاتی خاص در برخی نقاط مزرعه وجودداشته باشد (مانند بوته‌های ضعیف، ورس، شیوع علف‌های هرز و ...) که باید در هنگام برداشت محصول از این نقاط مزرعه چشم پوشی کرد. حذف این نقاط مزرعه باید قبل از برداشت بذر به دقت انجام گیرد. این امر باعث برطرف شدن بسیاری از مشکلات ناشی از حضور گیاهان ناخواسته در مزرعه تولید بذر می‌شود.

گیاهان دگرگرده‌افشان
حفظ و نگهداری بذر گیاهان دگرگرده‌افشان برساختار ژنتیکی نسل آینده تأثیر می‌‌گذارد و می‌تواند آن را تحت بعضی شرایط محیطی به شدت تغییر دهد. تغییر ساختار ژنتیکی یک جمعیت گیاهی از طریق گزینش می‌تواند مثبت یا منفی باشد. چنین گزینشی اساس اصلاح برای بهبود کیفی جمعیت‌ها و اصلاح واریته‌های جدیدی که سازگاری بهتری دارند است. با این حال اگر چنین گزینشی به درستی انجام نشود باعث تحلیل تدریجی واریته‌ها خواهد شد. در اکثر گیاهان دگرگرده‌افشان نظیر گیاهان علوفه‌ای، کلزا و چاودار، بذر را می‌توان به شکل توده‌ای از بخش‌هایی از مزرعه که گیاهان سالم و با کیفیتی دارد برداشت کرد. در چنین محصولاتی، یک نمونه بزرگ باید برداشت شود ت اطمینان حاصل شود که تمام نوسانات ژنتیکی به دقت پایش شده است تا از زوال ژنتیکی بعضی ژن‌های مهم که ممکن است برسازگاری، مقاومت به بیماری‌ها یا عملکرد نسل آینده تأثیر می‌گذارند، جلوگیری شود. بدین منظور یک نمونه چند هزار بوته‌ای توصیه می‌شود.
از سوی دیگر، ذرت که تک‌بوته‌هایش به سادگی گزینش می‌شوند، فرصت مطلوبی را در اختیار اخلاح‌گران ماهر قرار می‌دهد. با گزینش بلال‌های عاری از بیماری که به خوبی پر شده باشند و متعلق به بوته‌های سالم، قوی و بالغ باشند، می‌توان قدرت، تولید و سازگاری یک جمعیت ذرت ذگرگرده‌افشان را در طول زمان به نحو چشمگیری بهبود بخشید.
نوع گرده‌افشانی محصولات زراعی مهم و حداقل فاصله مورد نیاز برای برنامه تولید بذر با مزارع مجاور که گیاه مشابه دارند (اقتباس از گاهنامه CGSA، 1994).

برگرفته از کتاب اصول کشاورزی زیستی، نوشته‌ی جی والانس، ترجمه، کوچکی، غلامی، مهدوی دامغانی و تبریزی، بخش دوم، فصل پانزدهم.

 

خبرگزاری گوکرن